از رونق پسابرجام تا سقوط ارزش مبادلات پس از ۱۳۹۷؛ تیغ تحریم برتجارت ایران و اروپا

*نقش نظام بانکی و مالی

در دوره پسابرجام، روابط بانکی با برخی بانک‌های اروپایی احیا شد، هرچند محدود و با احتیاط. بیمه‌های صادراتی نیز به تدریج پوشش ریسک مبادلات با ایران را بازگرفتند، اما این کانال‌ها هرگز به سطحی گسترده و پایدار نرسیدند.

*خروج آمریکا و نقطه چرخش تجارت

اردیبهشت ۱۳۹۷، خروج رسمی آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌های ثانویه، تجارت ایران و اروپا را دچار شوک کرد. تحریم‌ها شرکت‌ها و بانک‌های غیرآمریکایی را نیز از همکاری با ایران بازداشت. نتیجه مستقیم این فشار، کاهش شدید صادرات نفت و لغو یا تعلیق بسیاری از قراردادها بود.

*خروج شرکت‌های اروپایی و فروپاشی کانال‌های بانکی

پس از سال ۱۳۹۷، شرکت‌های بزرگ اروپایی در حوزه انرژی، خودرو، بیمه و هواپیمایی بازار ایران را ترک کردند. قطع روابط بانکی، استفاده از واسطه‌ها و روش‌های غیرمستقیم پرداخت، هزینه تجارت را افزایش داد و رقابت‌پذیری ایران در اروپا کاهش یافت.

*تغییر ترکیب تجارت و تلاش‌های اروپا

در دوره پس از تحریم، صادرات نفت از سبد صادراتی ایران حذف شد و جای آن را کالاهای با ارزش افزوده کمتر گرفت؛ از جمله محصولات کشاورزی خاص، خشکبار و برخی مواد شیمیایی غیرتحریمی. واردات ایران نیز محدود به دارو، تجهیزات پزشکی و برخی ماشین‌آلات خاص شد. اروپا با ابزارهایی مثل سازوکار مالی اینستکس تلاش کرد حداقل تجارت را حفظ کند، اما این مکانیزم بیشتر به مبادلات بشردوستانه محدود شد.

تحلیل روند یک دهه تجارت ایران و اروپا نشان می‌دهد که خروج آمریکا از برجام نقطه گسست جدی این روابط بود. دوره پسابرجام امکان احیای تجارت را فراهم کرده بود، اما تحریم‌های ثانویه این مسیر را معکوس کرد. احیای روابط تجاری ایران و اروپا بیش از هر چیز به تحولات سیاسی و بازگشت اعتماد شرکت‌ها و بانک‌های اروپایی بستگی خواهد داشت.