سال‌هاست که بحث صادرات در ایران میان دو نگاه گرفتار مانده است؛ از یک سو، محدودیت‌های بیرونی و دشواری دسترسی به بازارها و مسیرهای تجاری؛ از سوی دیگر، ساختارهای داخلی که گاه با تغییرات مکرر، تصمیم‌گیری را برای فعال اقتصادی پرهزینه و غیرقابل پیش‌بینی می‌کنند. نادیده گرفتن هر یک از این دو وجه، تصویری ناقص از واقعیت به دست می‌دهد. فشار خارجی ممکن است مسیر تجارت را دشوار کند، اما ضعف در سیاست‌گذاری می‌تواند همان مسیرهای باقی‌مانده را نیز کم‌اثر سازد.
با این حال، حتی رفع موانع موجود نیز به تنهایی تضمین‌کننده جهش صادراتی نیست. مسئله فقط این نیست که چه میزان کالا از مرز عبور می‌کند؛ مهم‌تر آن است که چه ارزشی در داخل کشور به وجود آمده و چه جایگاهی برای محصول ایرانی در بازار مقصد ایجاد شده است. اقتصادی که عمدتا به فروش محصولات کم‌فرآوری‌شده متکی باشد، هم از نوسان قیمت‌ها آسیب می‌بیند و هم فرصت اشتغال، فناوری و درآمد بیشتر را از دست می‌دهد. صادرات پایدار زمانی شکل می‌گیرد که تولیدکننده بتواند محصولی رقابت‌پذیر، با کیفیت قابل اتکا و متناسب با نیاز بازار عرضه کند.
در همین مسیر، ثبات تصمیم‌گیری اهمیتی کمتر از ظرفیت تولید ندارد. بنگاه اقتصادی برای ورود به بازار خارجی، قرارداد بلندمدت می‌بندد، هزینه حمل‌ونقل می‌پردازد، شبکه توزیع می‌سازد و اعتبار تجاری خود را به خطر می‌اندازد. اگر قواعد فعالیت اقتصادی ناگهان تغییر کنند یا بازگشت سرمایه و انجام تعهدات با ابهام روبه‌رو شود، حتی صادرکننده توانمند نیز ممکن است از توسعه فعالیت خود منصرف شود. اعتماد تجاری به آسانی ساخته نمی‌شود و به‌سادگی نیز از دست می‌رود.
راه برون‌رفت، نه در تعیین هدف‌های بزرگ به تنهایی، بلکه در ساختن سازوکارهایی است که دستیابی به آن هدف‌ها را ممکن کنند. سیاست‌گذار باید به‌جای مداخله‌های پراکنده، بر پیش‌بینی‌پذیری مقررات، کاهش هزینه مبادله، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی و تسهیل دسترسی بنگاه‌ها به بازارهای تازه تمرکز کند. در مقابل، بخش خصوصی نیز باید از رقابت صرف بر سر قیمت فاصله بگیرد و به سمت نوآوری، استانداردسازی، برند‌سازی و همکاری‌های صادراتی حرکت کند.افق تجارت خارجی ایران را نمی‌توان تنها با شمارش موانع سنجید؛ باید دید کشور تا چه اندازه برای بازنگری در شیوه اداره اقتصاد آمادگی دارد. هدف‌های بزرگ صادراتی زمانی معنا پیدا می‌کنند که برای تولیدکننده، مسیر فعالیت روشن‌تر و برای کالای ایرانی، ارزش و مزیت بیشتری ایجاد شود. جهش صادراتی پیش از آنکه یک رکورد تجاری باشد، نتیجه تغییر نگاه به تولید، بازار و شیوه حکمرانی اقتصادی است.
مرتضی برکاتی-روزنامه نگار
