موج سنگین مهاجرت و فرسایش سرمایه گذاری در ایران

علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس جمهور در سمینار بررسی آثار مهاجرت بر کسب و کارها در اتاق بازرگانی تهران گفت: مهاجرت پدیده امروز و مختص به ایران نیست و حتی در جوامع توسعه یافته هم امری جاری است اما این موضوع در یک دهه اخیر در کشور ما به یک مسأله سیاسی و اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است.
وی افزود: در موضوع مهاجرت پیش تر با رویکرد نفی برخورد می شد و متاسفم که در مهم ترین نهادهای سیاسی کشور به موضوع مهاجرت با نگرانی نگاه نشده، رویکرد دیگر این است که مهاجرت نتیجه یک توطئه دانسته می‌شود و رویکرد سوم ابراز نگرانی منفعلانه است.
ربیعی تصریح کرد: تمایل به مهاجرت به زیر ۱۸ سال رسیده است این در حالی است که علل تمایل به مهاجرت در نسل‌های جدید با نسل های قدیم تفاوت دارد پیشتر مهاجرت با انگیزه جذب سرمایه صورت می گرفت و ایرانی مهاجر با این سرمایه برمی گشت اما امروز مهاجرت راه فرار قلمداد می شود.
دستیار اجتماعی رییس جمهور به خروج انسان و سرمایه و شرکت در پی مهاجرت اشاره و اظهار کرد: خروج شرکت‌های استارتاپی اتفاق خوبی نیست؛ چراکه تمایل نسل جدید به کار در این نوع شرکت هاست.
رییس اتاق بازرگانی تهران: کشور تشنه جذب سرمایه است
محمود نجفی عرب، رییس اتاق بازرگانی تهران هم در سمینار بررسی آثار مهاجرت بر کسب و کارها گفت: مهاجرت در کشور ما به یک بیماری مزمن سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده و اگر دست به دست هم ندهیم همین خرده سرمایه اجتماعی باقی مانده نیز از دست خواهد رفت.
وی افزود: دهه‌هاست افراد با انگیزه کار و تحصیل از کشور مهاجرت می کنند اما امروز اوج گرفتن مهاجرت به یک دغدغه تبدیل شده است و مرکز استراتژیک ریاست جمهوری در این باره از مهاجرت عام یاد کرده است به طوری که در ۱۰ سال گذشته سالانه به طور متوسط ۲۷ هزار ایرانی اقامت کشورهای دیگر را گرفتند، در سال ۱۴۰۱، ۶۵۰۰۰ نفر از ایران مهاجرت کردند و ۶۰ درصد ایرانی‌ها تمایل به مهاجرت دارند.
نجفی عرب اظهار کرد: مهاجرت از دانشجویان با انگیزه تحصیل به فعالان استارتاپی و کارگران تسری پیدا کرده و تهی شدن کسب و کارها از نیروی انسانی زنگ خطر جدی برای اقتصاد ایران به حساب می آید، این را بگذارید در کنار پیر شدن جمعیت در ایران.
رییس اتاق بازرگانی تهران تصریح کرد: در کنار از دست دادن نیروی انسانی در سال‌های گذشته با موج سنگینی از خروج سرمایه های فعالان اقتصادی مواجه هستیم آن هم در شرایطی کشور تشنه جذب سرمایه است و در یک دهه گذشته حداقل ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه از کشور خارج شده است‌.
وی دلایل اصلی خروج سرمایه و کوچ فعالان اقتصادی را دو عامل نااطمینانی و ناامنی اقتصادی دانست و تاکید کرد: کشور ما بیش از هر زمان دیگری به توسعه اقتصادی و اصلاح شرایط اقتصادی نیاز دارد.
این در حالی است که بعد از سال ۱۴۰۱ مسئله مهاجرت از ایران با مهاجرت نخبگان که به «فرار مغزها» مشهور بود، تبدیل به مهاجرت توده‌ای شده است و نگرانی از فرار مهارت‌ها به همراه سرمایه‌ها بیش از گذشته مورد توجه جامعه‌شناسان و فعالان سیاسی و اجتماعی قرار گرفته. سال‌های پیش با شنیدن واژه «مهاجرت» تصویری از مهاجرت نخبگان و دانشجویان ممتاز کشور در ذهن‌مان شکل می‌گرفت که به «فرار مغزها» نیز شناخته می‌شد. اما هر چه گذشت موج‌های جدیدی از مهاجرت به راه افتاد؛ از مهاجرت پزشکان و کادر درمان گرفته تا مهاجرت ورزشکاران، هنرمندان، تولیدکنندگان و صاحبان کسب‌وکار. موج جدیدی از مهاجرت که به تازگی شاهد آن هستیم، همه‌گیری میل مهاجرت در توده مردم است.
جامعه‌شناسان این تمایل و اقدام گسترده به مهاجرت را که از حلقه نخبگان علمی و دانشگاهی یا افراد متخصص عبور کرده و به یک همه‌گیری بدل شده و همه روزه نیز ابعاد تازه‌ای به خود می‌گیرد را تحت عنوان «مهاجرت توده‌ای» برشمرده و معتقدند، مردم در ابعاد مختلف احساس ناامنی عمومی می‌کنند، بنابراین فرزندان‌شان را به خارج از کشور می‌فرستند. بنابه آخرین آمار منتشر شده از رصدخانه مهاجرت ایران در زمستان ۱۴۰۱، ایران هفدهمین کشور دانشجوفرست دنیا بوده است و به استناد از همین منبع رتبه بیستم در پناهجوفرستی در سال ۲۰۲۱ میلادی از میان ۲۰۰ کشور و پنجاه و چهارم در مهاجرفرستی از میان ۲۳۲ کشور را در اختیار دارد. از این آمار بیش از دو گذشته است و با توجه به همه‌گیری و افزایش تمایل به مهاجرت از کشور، آن هم به صورتی که گروه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حتی اگر موفق به خروج از کشور نیز نشوند، باز هم آن را در اولویت‌های زندگی‌شان حفظ می‌کنند تا شاید در زمان مناسبی جامع عمل به آن بپوشانند، قطعا این آمار بسیار بیشتر شده است.
ایران در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ سریع‌ترین رشد نرخ مهاجرت را در جهان، داشته است
نشریه «فایننشنال‌تایمز» در آذر ماه ۱۴۰۲ اعلام کرد ایران با افزایشی ۱۴۱ درصدی، سریع‌ترین رشد نرخ مهاجرت را در جهان، بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ داشته است. به گفته این نشریه، این رقم از ۴۸ هزار نفر در سال ۲۰۲۰ به ۱۱۵ هزار نفر در ۲۰۲۱ رسیده و ایران به مرحله «مهاجرت دسته جمعی کنترل نشده» وارد شده است. این در حالی است که پیش از اعلام این نشریه نیز اعداد و ارقام حاکی از افزایش میل مهاجرت در سطح جامعه ایران بود. برای اولین بار در سال ۱۳۹۹ هشدار مواجه کشور با پدیده «مهاجرت توده‌ای» داده شد و بسیاری از فعالان بر توجه بیشتر به موضوع خروج افراد و سرمایه‌ها تاکید کردند. البته ریشه‌های زیادی برای این مسئله وجود دارد. مطالبات مردم در سال‌های ۹۸ و ۹۹ که از جنس اجتماعی و اقتصادی بود و بار دیگر زمینه‌ساز به راه افتادن یک موج جدید مهاجرتی شد؛ اما این موج مهاجرتی با همه‌گیری کرونا و توقف جابه‌جایی‌های بین‌المللی در دنیا هم‌زمان شد. اما به علت نداشتن برنامه‌ و سیاست‌های منسجم و دقیق، موضوع مهاجرت سرمایه‌های انسانی در کشور تبدیل به یک معضل بسیار بغرنج شده است.
تکانه‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی باعث شده‌اند که قشرهای خاکستری نیز میل به مهاجرت پیدا کنند. امروزه شاهد این هستیم که نیروی کار نیمه متخصص و حتی نیروی با تخصص پایین ما هم باتوجه به معضلات اقتصادی که با آن دست به گریبان است، تصمیم به خروج از کشور می‌گیرد و این امر نشانگر آن است که پدیده مهاجرت وجهه عمومی به خود گرفته است.
ابتدای امسال فاطمه موسوی‌ویایه، جامعه‌شناس و پژوهشگر مسائل اجتماعی از افزایش ۱۴۰ درصدی مهاجرت جوانان در یک سال گذشته خبر داد و در این خصوص به «خبر آنلاین» گفت: «افزایش ۱۴۰درصدی موج مهاجرت جوانان متخصص در سال ۱۴۰۲ را که بیش از نیمی از آنان زن بودند، می‌توان توسل به استراتژی خروج به دلیل ناامیدی از تغییر و اصلاح دولت دانست. با این زاویه دید آنها که مهاجرت می‌کنند از تغییر شرایط جامعه ناامید شده‌اند و به‌ همین دلیل کشور را ترک می‌کنند».
این جامعه‌شناس همچنین به تبعات افزایش ناامیدی از جامعه و افزایش موج مهاجرت اشاره کرده و گفته بود: «امسال شرایط مشابهی با سال ۱۴۰۲ خواهد داشت؛ یعنی صبر و انتظار ضمنی جامعه در شرایط انسداد سیاسی، مشکلات اقتصادی مانند گرانی، تورم، بی‌کاری و فقر افزایش پیدا می‌کند، به تبع آن موج مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی همچون سرقت، اعتیاد، خودکشی و خشونت‌های اجتماعی از‌جمله قتل و نزاع بیشتر خواهد شد. مشکلات زیست‌محیطی مثل آلودگی هوا، کمبود آب و فرونشست زمین بدتر خواهد شد. جامعه ایران مثل فنری است که در حال جمع‌شدن است و این فنر در سال ۱۴۰۳ فشرده‌تر می‌شود».