ایران در رتبه ۵۲ جهان؛ سهم صنعت از اقتصاد دو برابر شد؛ رشد صنعتی، بدون جهش فناوری

در سال ۲۰۲۳، تولید ناخالص داخلی کشور حدود ۵۲۴ میلیارد دلار ( به قیمت های ثابت سال ۲۰۱۵) برآورد شده است که سهم ارزش افزوده تولیدی ۸۰.۵ میلیارد دلار و سهم صادرات تولیدی ۴۸.۲ میلیارد دلار محاسبه شده است.

داده های UNIDO نشان می دهد که ساختار صنعتی ایران به طور قابل توجهی متکی بر صنایع مبتنی بر منابع است، به طوریکه %۵۴.۷ از فعالیت های تولیدی کشور در این بخش متمرکز بوده است. این در حالی است که سهم صنایع با فناوری متوسط۳۵.۳% و سهم صنایع های تک و پیشرفته ۰.۶ % است.

در ارزیابی شاخص های جزئی، رتبه ایران در شاخص « ارزش افزوده سرانه تولید» ۶۸ است و در شاخص « سهم ارزش افزوده بخش تولید در شاخص تولید ناخالص داخلی» در جایگاه ۴۱ قرار دارد.

همچنین جایگاه ۳۹ ایران در شاخص « شدت صنعتی شدن» نشان دهنده آن است که سهم صنعت در اقتصاد ملی روندی رو به رشد دارد، اما از نظر سرانه و عمق فناوری همچنان با متوسط جهانی فاصله محسوسی مشاهده می شود. در بخش  صادرات، شاخص « سرانه صادرات تولیدی» ایران رتبه ۹۲ را کسب کرده است و امتیاز سهم صادرات صنعتی در شاخص کل صادرات ۰.۶۰۹گزارش شده است. نکته مثبتی که در این بخش مشاهده می شود این است که « شاخص کیفیت صادرات صنعتی» با امتیاز ۰.۵۱۹ اندکی بالاتر از میانگین جهانی ۰.۵۱۸ قرار دارد که نشان دهنده بهبود نسبی کیفیت تولید صادراتی ایران است.

مقایسه عملکرد ایران با میانگین جهانی و اقتصادهای هم گروه نشان می دهد که کشور در شاخص های اصلی از جمله « شاخص عملکرد صنعتی رقابتی»، « ارزش افزوده تولیدی سرانه»، « سهم فعالیت‌های با فناوری متوسط و پیشرفته در کل شاخص ارزش افزوده تولید» و « شاخص کیفیت صادرات صنعتی» عملکردی نزدیک به میانگین کشورهای در حال صنعتی شدن دارد. با این حال در شاخص های مربوط به فناوری های متوسط و پیشرفته و همچنین در حوزه صادرات، فاصله ای محسوس با کشورهای صنعتی تر دیده می شود.

نمودارهای تحلیلی گزارش نشان می دهد که طی دو دهه اخیر، سهم ارزش افزوده بخش تولید از کل تولید ناخالص داخلی از حدود ۹% در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۱۵% در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته است. همزمان سهم صادرات صنعتی از کل صادرات از حدود ۱۷% به ۶۸% رسیده است که بیانگر گسترش پایه تولیدی و افزایش نقش بخش صنعت در صادرات کشور است.

با وجود پیشرفت های حاصل شده، ساختار تولید ایران بر مبنای منابع و استفاده از فناوری های سطح پایین استوار است. سهم بسیار کوچک صنایع با فناوری بالا (۰.۶%) نشان می دهد که برای ارتقا جایگاه ایران در جهان باید بر توسعه نوآوری و سرمایه گذاری در حوزه های تک متمرکز شد.

به طور خلاصه یافته های UNIDO حاکی از آن است که ایران در مسیر صنعتی شدن گام های قابل توجهی برداشته است و توانسته سهم بخش تولید در اقتصاد و صادرات خود را افزایش دهد. با این حال گذار از مرحله صنعتی شدن بر مبنای منابع به سمت صنعتی شدن فناورانه، نیازمند سیاست گذاری درست و سرمایه گذاری در این بخش است.