روز ملی نخبگان، در همایش امسال تنها یک مناسبت تقویمی نبود. سخنرانی ابوذر شهپری، رئیس انجمن نخبگان ایران، این مراسم را به تریبونی برای طرح یکی از مسائل قدیمی و در عین حال مهم سیاست‌گذاری کشور تبدیل کرد: نسبت میان «تخصص» و «مسئولیت».
شهپری سخنان خود را با اشاره به وضعیت بخشی از جامعه نخبگانی آغاز کرد و گفت دشوار است از نخبه‌ای تقدیر شود که در جست‌وجوی شغل، فرصت اثرگذاری یا امکان حضور در فرآیند تصمیم‌گیری است. او تاکید کرد که بخشی از نیروهای متخصص کشور با مسئله بیکاری، دیده نشدن یا مهاجرت مواجه‌اند و در مقابل، برخی کشورهای دیگر برای جذب این سرمایه انسانی تلاش می‌کنند.این بخش از سخنان رئیس انجمن نخبگان، در واقع به یکی از دغدغه‌های جدی اقتصاد دانش‌بنیان بازمی‌گردد: هزینه تربیت نیروی انسانی متخصص زمانی به سرمایه اقتصادی تبدیل می‌شود که امکان استفاده از دانش و مهارت او در فرآیند تولید، سیاست‌گذاری و حل مسائل کشور فراهم باشد.از این منظر، مسئله فقط مهاجرت یک فرد متخصص نیست؛ بلکه موضوع مهم‌تر، احتمال از دست رفتن بخشی از سرمایه انسانی و کاهش بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری‌های آموزشی و پژوهشی است.
نقد یک پارادوکس در ساختار مدیریتی
محور اصلی سخنان شهپری، نقد سازوکارهای انتخاب و انتصاب مدیران بود. او آنچه «پارادوکس شگفت» در نظام اداری کشور خواند، تشریح کرد: به گفته وی، جوانان تحصیل‌کرده برای دستیابی به بسیاری از موقعیت‌های شغلی با مجموعه‌ای از آزمون‌ها و فرآیندهای گزینشی روبه‌رو هستند، اما در برخی جایگاه‌های مهم مدیریتی، تناسب تخصص با مسئولیت مورد توجه کافی قرار نمی‌گیرد.شهپری برای توضیح این دیدگاه، به نمونه‌هایی از مسئولیت‌های مدیریتی و قانون‌گذاری اشاره کرد و مدعی شد در برخی موارد میان رشته تحصیلی یا سابقه تخصصی افراد و حوزه مسئولیت آنان تناسب کافی وجود ندارد.او همچنین از مواردی در سطح مدیریت استانی و کمیسیون‌های تخصصی مجلس نام برد و این پرسش را مطرح کرد که معیارهای علمی، حرفه‌ای و تجربی برای انتخاب افراد در جایگاه‌های تخصصی تا چه اندازه شفاف است.البته ارزیابی دقیق این ادعاها نیازمند بررسی موردی سوابق افراد، شرح وظایف هر سمت و معیارهای قانونی انتصاب یا انتخاب است؛ زیرا ارتباط میان مدرک تحصیلی و توانایی مدیریتی همیشه رابطه‌ای مستقیم و یک‌به‌یک نیست. با این حال، اصل مطالبه مطرح‌شده از سوی شهپری، یعنی ضرورت شفافیت معیارهای شایسته‌گزینی، یکی از موضوعات مهم در بحث حکمرانی و مدیریت عمومی محسوب می‌شود.
از پرونده‌های فساد تا ریشه‌های ساختاری
بخش دیگری از سخنان رئیس انجمن نخبگان ایران به موضوع فساد اختصاص داشت. شهپری در این بخش، پرسشی متفاوت از پرسش‌های معمول درباره پرونده‌های فساد مطرح کرد.به گفته او، در بسیاری از موارد، تمرکز افکار عمومی بر این است که «چه کسی» مرتکب فساد شده و منابع را از بین برده است؛ اما پرسش مهم‌تر آن است که چه سازوکاری امکان حضور افراد فاقد صلاحیت در گلوگاه‌های تصمیم‌گیری را فراهم کرده است.این نگاه، مسئله فساد را از سطح رفتار فردی به سطح ساختارهای حکمرانی و نظارت منتقل می‌کند. بر اساس این دیدگاه، ضعف در شفافیت، تعارض منافع، ناکارآمدی فرآیندهای نظارتی و انتخاب نامناسب مدیران می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یا گسترش فساد شود.شهپری نیز در همین چارچوب، حذف شایستگان و تضعیف نظام شایسته‌گزینی را از عوامل موثر بر افزایش ناکارآمدی و فساد دانست.در واقع، پرسش محوری مطرح‌شده در این بخش آن است که آیا مبارزه با فساد تنها با برخورد پس از وقوع تخلف امکان‌پذیر است یا باید از مرحله انتخاب مدیران و طراحی فرآیندهای تصمیم‌گیری آغاز شود. پاسخ به این پرسش، نیازمند مجموعه‌ای از اصلاحات در نظام شفافیت، نظارت و پاسخگویی است.
۱۱ هزار شرکت دانش‌بنیان و پرسش بزرگ تجاری‌سازی
شهپری در ادامه سخنان خود به ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور اشاره کرد و گفت بیش از ۱۱ هزار شرکت دانش‌بنیان و دانشگاهی و حدود ۱۸ هزار محصول فناورانه در کشور وجود دارد.او با استناد به این آمار، پرسش اصلی را نه درباره تولید ایده و فناوری، بلکه درباره مسیر تبدیل این دستاوردها به محصول، بازار و ثروت مطرح کرد.به باور وی، اگر میان دانشگاه، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنعت و بازار ارتباط موثری شکل نگیرد، بخشی از ظرفیت علمی کشور در مرحله تولید دانش یا نمونه اولیه متوقف خواهد ماند.این مسئله از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. ارزش اقتصادی فناوری زمانی محقق می‌شود که پژوهش بتواند به محصول یا خدمت قابل عرضه تبدیل شود و در ادامه، بازار داخلی یا خارجی برای آن شکل بگیرد. بنابراین، چالش تجاری‌سازی را نمی‌توان تنها به عملکرد دانشگاه یا شرکت دانش‌بنیان محدود کرد؛ بلکه سیاست‌های خرید دولتی، تامین مالی، مقررات، مالکیت فکری، دسترسی به بازار و ارتباط صنعت با دانشگاه نیز در این زنجیره نقش دارند.
پیشنهاد «سامانه ملی نظام مسائل کشور»
یکی از پیشنهادهای مشخص مطرح‌شده در این همایش، راه‌اندازی «سامانه ملی نظام مسائل و ابرچالش‌های کشور» بود.شهپری خطاب به دولت پیشنهاد کرد مسائل اصلی کشور در حوزه‌هایی مانند آب، انرژی، مسکن، صنعت و بودجه به صورت شفاف و نظام‌مند در اختیار جامعه نخبگانی قرار گیرد و متخصصان برای ارائه راهکارهای عملیاتی به میدان بیایند.این پیشنهاد در صورت طراحی دقیق، می‌تواند به ایجاد ارتباط میان مسئله واقعی و ظرفیت علمی کمک کند. یکی از مشکلات شناخته‌شده در بسیاری از نظام‌های سیاست‌گذاری، فاصله میان تولید دانش و فرآیند تصمیم‌گیری است؛ به این معنا که پژوهش‌های دانشگاهی و مطالعات کارشناسی لزوماً به تصمیم اجرایی تبدیل نمی‌شوند.سامانه‌ای از این نوع، در صورت برخورداری از داده‌های معتبر، سازوکار ارزیابی پیشنهادها، اولویت‌بندی مسائل و امکان پیگیری نتایج، می‌تواند بستری برای نزدیک‌تر شدن پژوهشگران و دستگاه‌های اجرایی باشد.با این حال، موفقیت چنین طرحی بیش از آنکه به راه‌اندازی یک سامانه اینترنتی وابسته باشد، به کیفیت داده‌ها، دسترسی واقعی متخصصان به فرآیند تصمیم‌سازی و تعهد دستگاه‌های اجرایی به بررسی و اجرای راهکارهای منتخب بستگی خواهد داشت.
انجمن نخبگان؛ از تشکل صنفی تا شبکه تخصصی
شهپری در بخش دیگری از سخنان خود به فعالیت‌های انجمن نخبگان ایران اشاره کرد و گفت این انجمن با ایجاد بیش از ۲۰ دفتر استانی، شوراهای راهبردی و کمیته‌های تخصصی، تلاش کرده است شبکه‌ای گسترده از نیروهای متخصص ایجاد کند.به گفته او، کمیته‌هایی در حوزه‌هایی همچون هوش مصنوعی، رباتیک، نسل Z، بانوان و پژوهش و آموزش در این مجموعه شکل گرفته است.وی همچنین از تفاهم‌نامه‌هایی با مجموعه‌های تخصصی، از جمله در حوزه انبوه‌سازی، برای استفاده از ظرفیت مهندسی نخبگان و پیگیری موضوع مسکن این قشر خبر داد.چنین ساختارهایی در صورت تداوم فعالیت و ارائه خروجی‌های قابل اندازه‌گیری، می‌توانند نقش واسط میان جامعه تخصصی و نهادهای تصمیم‌گیر را ایفا کنند؛ نقشی که در بسیاری از نظام‌های حکمرانی از طریق انجمن‌های حرفه‌ای، اتاق‌های فکر و نهادهای تخصصی دنبال می‌شود.
ورود نخبگان به عرصه سیاست
یکی از مهم‌ترین بخش‌های سخنان شهپری، اعلام برنامه انجمن برای حضور سازمان‌یافته نخبگان در رقابت‌های انتخاباتی آینده بود.او از راه‌اندازی «جبهه همدلی ملی ایرانیان» با عنوان «جبهه هما» خبر داد و گفت جامعه نخبگانی قصد دارد در انتخابات آینده شوراهای اسلامی شهر و روستا، مجلس شورای اسلامی و ریاست‌جمهوری، حضور سازمان‌یافته‌تری داشته باشد و فهرست‌های تخصصی معرفی کند.این بخش از سخنان شهپری نشان‌دهنده تغییر رویکرد بخشی از جامعه نخبگانی از مطالبه‌گری صرف به مشارکت مستقیم‌تر در عرصه عمومی و سیاسی است.با این حال، ورود متخصصان به سیاست نیز مستلزم پاسخ به پرسش‌هایی درباره سازوکار انتخاب افراد، معیارهای نمایندگی، شفافیت مالی و تشکیلاتی و نسبت میان تخصص و مسئولیت سیاسی است. تخصص علمی به‌تنهایی برای اداره یک نهاد عمومی کافی نیست و در کنار آن، شناخت حقوق عمومی، اقتصاد سیاسی، جامعه و سازوکارهای تصمیم‌گیری نیز اهمیت پیدا می‌کند.
تأکید بر فراگیری و عبور از مرزبندی‌ها
رئیس انجمن نخبگان ایران در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت استفاده از ظرفیت همه گروه‌های اجتماعی تاکید کرد.او گفت در نگاه انجمن، جنسیت، قومیت و گرایش مذهبی نباید مانعی برای استفاده از ظرفیت افراد نخبه باشد و از حضور متخصصان متعلق به گروه‌های مختلف مذهبی و اجتماعی در ساختار نخبگانی کشور استقبال کرد.این رویکرد، مسئله بهره‌گیری از سرمایه انسانی را از موضوعی صرفاً تخصصی به موضوعی مرتبط با انسجام اجتماعی نیز پیوند می‌زند. در یک نظام مبتنی بر شایسته‌گزینی، معیار اصلی برای انتخاب فرد باید با نیازهای واقعی جایگاه و توانایی‌های حرفه‌ای او مرتبط باشد.
نخبگان؛ مطالبه‌گر یا شریک حل مسئله؟
در پایان این همایش، پیام اصلی سخنان شهپری را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: نخبگان نباید صرفاً مخاطب برنامه‌های مناسبتی باشند؛ آنان باید در فرآیند شناسایی مسئله، طراحی راه‌حل و ارزیابی سیاست‌ها نیز حضور داشته باشند.او تاکید کرد که نخبگان نباید رقیب مدیران تلقی شوند و هدف آنان تصاحب صندلی‌های مدیریتی نیست، بلکه استفاده از دانش و تخصص برای حل مسائل کشور است.این دیدگاه، اگر از سطح شعار به سازوکار اجرایی منتقل شود، می‌تواند به ایجاد رابطه‌ای متفاوت میان دولت و جامعه تخصصی منجر شود؛ رابطه‌ای که در آن دانشگاه و نهادهای علمی تنها تولیدکننده گزارش نباشند و دستگاه اجرایی نیز صرفاً دریافت‌کننده پیشنهادها نباشد.مسئله اصلی در نهایت، ایجاد سازوکاری است که در آن تخصص به تصمیم و تصمیم به نتیجه قابل سنجش تبدیل شود.همایش روز ملی نخبگان امسال از این منظر، بیش از آنکه صرفاً مراسمی برای تقدیر از چهره‌های علمی باشد، به صحنه طرح یک مطالبه قدیمی تبدیل شد: اینکه سرمایه انسانی کشور از حاشیه فرآیند تصمیم‌گیری به متن حل مسائل ملی بازگردد.اگر قرار باشد این مطالبه به نتیجه برسد، مسیر آن از چند نقطه عبور خواهد کرد؛ شفافیت در معیارهای شایسته‌گزینی، ارتباط موثر دانشگاه و صنعت، دسترسی نهادهای تصمیم‌گیر به دانش تخصصی، تجاری‌سازی فناوری، اصلاح سازوکارهای مشارکت نخبگان و ایجاد نظامی برای تعریف و حل مسائل واقعی کشور.در چنین چارچوبی، روز ملی نخبگان می‌تواند از یک مناسبت تقویمی فراتر رود و به یادآوری یک ضرورت دائمی تبدیل شود: کشوری که برای تربیت نیروی متخصص هزینه می‌کند، برای حفظ، به‌کارگیری و اثرگذاری این سرمایه انسانی نیز به سازوکارهای روشن و پایدار نیاز دارد.
نایب رئیس انجمن نخبگان کشور:سرمایه انسانی پیشران توسعه
مشاور مجمع تشخیص مصلحت نظام و نایب رئیس انجمن نخبگان کشور با تاکید بر اینکه، سرمایه‌های انسانی اصلی‌ترین دارایی کشور برای عبور از مشکلات هستند، گفت: هدف اصلی باید فراهم‌سازی محیطی برای نقش‌آفرینی اثرگذار نخبگان در سطوح تصمیم گیری باشد.
سعید محمد در همایش روز ملی نخبگان در مرکز همایش های بین المللی ایران در سخنانی با تبریک این روز به جامعه علمی کشور اظهار کرد: منابع طبیعی تنها بخشی از ثروت کشور است و سرمایه اصلی ما نیروی انسانی متخصص و توانمندی است که می تواند حتی در شرایط دشوار مسیر پیشرفت را هموار کند.
وی با طرح این پرسش که آیا کشور با کمبود نخبه مواجه است، افزود: مشکل اصلی ما کمبود استعداد نیست، بلکه نبود محیطی است که نخبگان بتوانند در آن توانایی های خود را به فعلیت برسانند.
لزوم انتصاب مدیران متخصص در جایگاه‌های کلیدی
مشاور مجمع تشخیص مصلحت نظام همچنین با اشاره به ضرورت اصلاح فرایند انتصابات مدیریتی تصریح کرد: برای شتاب بخشیدن به رشد کشور لازم است در به کارگیری مدیران و مسئولان در پست های کلیدی دقت نظر بیشتری انجام شود و تخصص های مرتبط مبنای اصلی انتصاب قرار گیرد.
محمد افزود: تنظیم شرایط احراز صلاحیت برای پست های مدیریتی و نظارت دقیق بر آن می تواند از هدررفت ظرفیت های نخبگانی جلوگیری کرده و موجب شود برنامه ریزی ها با نگاهی تخصصی و دقیق انجام شود.
نخبگان باید راه‌حل‌های اقتصادی ارائه دهند
نایب رئیس انجمن نخبگان کشور همچنین با بیان اینکه، نخبه واقعی کسی است که راه حلی برای چالش های کشور ارائه دهد، گفت: نخبگی نباید صرفا در تولید مقاله محدود بماند، بلکه باید در صنایع راهبردی همچون انرژی حمل و نقل و ساختمان نفوذ پیدا کند.
وی تاکید کرد: انجمن نخبگان در تلاش است تا با پیوند زدن دانش به نیازهای واقعی صنعت و اقتصاد کشور زمینه تبدیل دانایی به توانایی را فراهم کند.
ضرورت رفع موانع ساختاری ارتباط دولت و نیروهای نخبه جامعه
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در این همایش با اشاره به ظرفیت های عظیم تمدنی و انسانی ایران گفت: برای دستیابی به توسعه پایدار باید پیوند میان دولت و نیروهای فکری جامعه برقرار شود و موانع ساختاری که موجب مهاجرت متخصصان شده است از میان برود.
علی جنتی با اشاره به سوابق مدیریتی و فرهنگی خود، حضور در جمع نخبگان را فرصتی برای بهره مندی از دیدگاه های کارشناسی دانست.
وی با تاکید بر جایگاه استراتژیک نخبگان در توسعه کشور افزود: پیشرفت و توسعه جوامع مرهون تلاش ها و برنامه ریزی های نیروهای نخبه است و بدون دستیابی به راهکاری برای برقراری ارتباط میان حاکمیت و بدنه فکری جامعه نمی توان به توسعه پایدار دست یافت.
جنتی با بیان اینکه، ایران از نظر بهره هوشی و سرمایه انسانی در ردیف های بالای جهانی قرار دارد، تصریح کرد: سابقه تمدنی چند هزار ساله کشور و آثار بی نظیری مانند تخت جمشید و میدان نقش جهان و همچنین پیشرفت های علمی در دوران های گذشته مانند ابداعات پزشکی در شهر سوخته، گواه روشنی بر پتانسیل های بی کران این سرزمین برای رشد و تعالی است.
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی با آسیب شناسی عملکرد چهار دهه گذشته در حوزه حمایت از استعدادها در کشور گفت: با وجود تمام تلاش های صورت گرفته، محیط های آموزشی و دانشگاهی نتوانستند ظرفیت لازم را برای شکوفایی اساتید و نخبگان فراهم کنند و دولت سالاری حاکم بر اقتصاد نیز مانع از رشد بخش خصوصی و ایفای نقش نخبگان در اقتصاد شده است.
وی با ابراز نگرانی از نرخ مهاجرت متخصصان افزود: بی ثباتی اقتصادی و مشکلات معیشتی و محدودیت های اجتماعی باعث ناامیدی نخبگان شده است.
جنتی در ادامه اظهار امیدواری کرد، انجمن ملی نخبگان با تمرکز بر شناخت و حمایت از فعالان فکری و اقتصادی زمینه بازگشت امید و بالندگی نخبگان را فراهم کند.
توان حل مسئله شاخص اصلی نخبگی است
شهردار سابق تهران با تاکید بر اینکه شاخص اصلی نخبگی توانایی حل مسئله و ایجاد تحول در شرایط بحرانی است، گفت: دفاع مقدس جلوه باشکوهی از ظهور نخبگان گمنامی بود که با دانش و خلاقیت خود معادلات مهندسی و پزشکی جهان را در شرایط سخت تغییر دادند.
پیروز حناچی با اشاره به ضرورت بازنگری در نظام آموزشی کشور اظهارکرد: نخبگی تنها به معنای داشتن عنوان علمی نیست، بلکه نخبه کسی است که با تحلیل درست شرایط موجود بتواند برای چالش های کشور راه حل عملی ارائه دهد و تغییر مثبت ایجاد کند.
وی با یادآوری ایثارگری های متخصصان در دوران دفاع مقدس افزود: در روزهایی که جنگ در مناطق عملیاتی به بن بست رسیده بود نخبگان مهندسی کشور با طراحی و اجرای سازه های پیچیده همچون پل های شناور بر روی هورالعظیم و اروند معادلات کلاسیک مهندسی نظامی جهان را بر هم زدند و با نوآوری در حمل و نصب قطعات سنگین عملا دشمن را غافلگیر کردند.
حناچی ادامه داد: احداث زنجیره بیمارستان های بتنی در مناطق عملیاتی از آبادان تا پیرانشهر و انجام بیش از سیصد هزار عمل جراحی موفق توسط رزیدنت ها و اساتید پزشکی در شرایط زیر آتش بار دشمن جلوه ای از نخبگی واقعی بود که نباید به دست فراموشی سپرده شود.
شهردار سابق تهران در ادامه ضمن گرامیداشت یاد و خاطره این نخبگان گمنام تصریح کرد: امروز نیز کشور برای عبور از مشکلات به همان روحیه خلاق و توان حل مسئله نیاز دارد و وظیفه داریم از سرمایه های انسانی که بی ادعا عمر خود را صرف خدمت به مردم و سرزمین ایران کرده اند قدردانی کنیم.
در ادامه این آیین از پیروز حناچی به عنوان سرمایه ارزشمند و نخبگانی کشور با اهدا لوح و تندیس و مدال نخبگی تجلیل بعمل آمد.
