خشکسالی در سالهای اخیر، اثرات عمیقی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی کشور گذاشته است. کاهش مستمر بارش، افزایش دما و بهرهبرداری بیش از ظرفیت از منابع آبی، منجر به افت شدید سطح آبخوانها، کاهش ذخایر سدها و خشکیدگی رودخانهها و تالابها شده است. در چنین شرایطی، بارندگیهای کوتاهمدت اخیر، هرچند ارزشمند، اما برای جبران این کسری عمیق کافی نیستند.
علی ارواحی، متخصص مدیریت زیستبومهای تالابی، در گفتوگو با ایرنا با تأکید بر اینکه خشکسالی پدیدهای کوتاهمدت نیست، گفت: بارندگیهای اخیر به هیچ وجه به معنای عبور از خشکسالی یا ورود به ترسالی نیست. به گفته وی، کشور با یک خشکسالی «انباشتی و ساختاری» مواجه است که نتیجه چندین سال کاهش بارش، افزایش دما و همزمان بهرهبرداری نادرست از منابع آبی است.
او افزود: در سالهایی که کشور با خشکسالی مواجه بوده، الگوی بهرهبرداری از منابع آب متناسب با شرایط خشکسالی نبوده و مشابه دورههای ترسالی رفتار شده است؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر آبخوانها و ذخایر آبی وارد کرده است. از این رو، بارشهای اخیر تنها اندکی از فشار موجود کاسته و تغییری در رژیم اقلیمی کشور ایجاد نکردهاند.
این کارشناس درباره جبران کمبودهای سالهای گذشته نیز تصریح کرد: کسری ایجادشده در آبخوانها، مخازن سدها، رودخانهها و تالابها بسیار عمیقتر از آن است که با دو یا سه رخداد بارشی جبران شود. بخش قابل توجهی از بارشهای اخیر به دلیل اشباع نبودن خاک، به روانآب تبدیل شده و فرصت نفوذ مؤثر به آبخوانها را پیدا نکرده است.
ارواحی تأکید کرد: برای جبران تدریجی کسری آب، علاوه بر تداوم بارشها، باید مدیریت و حکمرانی آب در کشور تغییر کند. بدون اصلاح الگوی مصرف و بهرهبرداری، حتی افزایش بارندگی نیز نمیتواند بحران را بهطور پایدار حل کند.
وی درباره تأثیر بارندگیها بر تالابها گفت: در کوتاهمدت ممکن است سطح آب برخی تالابها افزایش یابد یا بخشی از آنها آبگیری شود که این امر میتواند به کنترل گرد و غبار و بهبود موقت شرایط زیستی کمک کند؛ اما اگر این بارشها به حقابه پایدار تبدیل نشوند و مدیریت مصرف آب در بالادست اصلاح نشود، این بهبود کاملاً گذرا خواهد بود و با آغاز فصل گرما، تالابها دوباره وارد چرخه افت و خشکیدگی میشوند.
این متخصص تأکید کرد: تالابها با بارشهای مقطعی احیا نمیشوند. احیای واقعی تالاب مستلزم جریان مداوم و مدیریتشده آب و پایداری بلندمدت شرایط اکولوژیک است. همچنین استفاده نادرست از واژههایی مانند «احیا» یا «مرگ تالاب» میتواند برداشتهای اشتباهی ایجاد کند.
ارواحی در ادامه به امکان استفاده از سیلابها برای جبران کمآبی تالابها اشاره کرد و گفت: این موضوع در تئوری ممکن است، اما نیازمند برنامهریزی دقیق، زیرساخت مناسب، احیای مسیرهای طبیعی آب، پهنهبندی سیلاب و استفاده همزمان از راهکارهای سازهای، طبیعتمحور و دانش بومی است. وی افزود که در حال حاضر کشور فاقد یک بسته جامع برای مدیریت سیلاب است و در نتیجه، بسیاری از فرصتهای آبی به خسارت تبدیل میشوند.
