نشانه‌های مثبت در سیاست خارجی

غیر از حمله همه‌جانیه پهپادی ایران به اسرائیل که نقطه اوج یک تنش مقطعی بود، این گفت‌وگوها نشان داد که میز قرمز ایران و واشنگتن در جلوگیری از یک جنگ تمام عیار موفق عمل کرده و به رغم انجام عملیات وعده صادق از سوی ایران که بازدارندگی نظامی ایران را نمایش داده بود، کنترل اوضاع منطقه در دستور کار دو طرف قرار داشته است. در همین حال بعد از حادثه بالگرد رئیس دولت سیزدهم و انتخابات زودرس در ایران فضای دیپلماسی با تغییراتی رو به رو شد، تغییراتی که با انتظارات سیاسی مردم در ایران و رای به مسعود پزشکیان بسترهای مذاکره و گفت‌وگوهای جدی‌تر برای گشایش‌های اقتصادی و سیاسی را ایجاد کرده است. تحلیل رسانه‌های خارجی با آنچه که مقام‌های ایالات متحده عنوان کرده‌اند دو دریافت متفاوت را در این زمینه ایجاد کرده است. برخی رسانه‌ها با تحلیل شخصیت و کاریزمای سیاسی پزشکیان و پشتوانه مردمی و خاستگاه رای او که احیای برجام را در اولویت داشته اینگونه عنوان کرده‌اند، چهره معتدل و اصلاح‌طلبانه پزشکیان در شرایطی که دولت سیزدهم رفع تحریم و مذاکره را به عنوان یک ابزار مهم تلقی نمی‌کرد می‌تواند گردش سیاست خارجی ایران را با حمایت رهبری به دنبال داشته باشد. این گمانه در برخی رسانه‌ها با اما و اگرهایی مطرح شده و سیاست کلان ایران را برای مذاکرات در نظر گرفته است. نیویورک تایمز هفته گذشته در گزارشی تحلیلی به بررسی نتیجه انتخابات ریاست جمهوری ایران و پیروزی مسعود پزشکیان پرداخته و ذیل مطلبی با عنوان «امید به گشایش دیپلماسی در زمان ریاست جمهوری جدید ایران» نوشت: مقامات و کارشناسان فعلی و سابق می‌گویند که با انتخاب نامزد اصلاح طلبان مسعود پزشکیان به عنوان رئیس جمهور، ایران ممکن است شاهد نرم شدن سیاست خارجی و حتی فرصتی برای گشایش دیپلماتیک جدید باشد. آقای پزشکیان، متخصص قلب، نماینده مجلس و وزیر سابق بهداشت، تجربه مستقیم کمی در سیاست خارجی دارد. اما او متعهد شده است که نخبه‌ترین و جهانی‌گراترین دیپلمات‌های ایران را برای اجرای برنامه‌های خارجی‌اش به کار بگیرد و امید‌ها را برای روابط گرم‌تر با غرب افزایش دهد.»
این نشریه این گمانه را در حالی مطرح کرده که در گفت‌وگو با کاترین اشتون، سیاستمدار اروپایی و مذاکره کننده اروپایی در زمان احمدی‌نژاد و جلیلی شاهد ادعای خود را چهره سیاسی و گرایش جلیلی و عدم اقبال مردم به او اینگونه طرح کرده:«کاترین اشتون، دیپلمات بریتانیایی که به عنوان مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در زمان حصول توافق موقت در سال ۲۰۱۳ بر مذاکرات هسته‌ای نظارت داشت، از نزدیک با آقایان جلیلی و ظریف بر سر میز مذاکره کار کرد. او می‌گوید که جلیلی ترجیح می‌داد مذاکرات ادامه پیدا کند، اما همزمان اطمینان حاصل شود که هیچ پیشرفت یا نتیجه واقعی در پی این مذاکرات نخواهد بود. اشتون می‌گوید از سوی دیگر، ظریف درک بسیار بیشتری از آمریکا و اروپا و عزم راسخ برای تامین آینده ایران در منطقه داشت.»
این موضوع در حالی مورد مقایسه قرار گرفته که محمدجواد ظریف به عنوان یک دیپلمات مدافع برجام و مسلط بر سیاست خارجی در رقابت‌های انتخاباتی، مسعود پزشکیان را همراهی می‌کرد. او در این رقابت‌ها توانست موج بزرگی در حمایت از پزشکیان ایجاد کند، به گونه‌ای که بسیاری در داخل ایران سیاست‌های مورد نظر او درباره برجام و گشایش‌های اقتصادی را از مهمترین دلایل پیروزی نامزد اصلاح‌طلب در مقابل تندروها می‌دانند.
گرچه گمانه‌زنی رسانه‌های خارجی غالبا بر تغییر در سیاست خارجی ایران یا حداقل نرم‌تر شدن تیم سیاست خارجی کابینه جدید برای انجام مذاکرات و رسیدن به یک نتیجه دوباره در موضوعات هسته‌ای و منطقه‌ای می‌دانند، اما همه بر حول این محور مشترکند که تصمیم نهایی با رهبری ایران است که چگونه ابتکار عمل تیم سیاست خارجی رقم بخورد.
دنیس راس، که به عنوان دستیار ویژه رئیس جمهور باراک اوباما و مذاکره کننده قدیمی خاورمیانه است، می‌گوید که آقای پزشکیان «نماینده موضع عمل گرایانه‌تر و موضعی کمتر متضاد نسبت به بیرون و داخل است.» با این حال، دنیس راس معتقد است که «اختیار امور در سیاست خارجی بیشتر در اختیار رهبر ایران است. بیشتر اختیارات رئیس جمهور ایران به مسائل داخلی محدود می‌شود.
با این حال سیگنال‌های جدیدتری از سیاست خارجی ایران در روزهای گذشته به گوش می‌رسد که فارغ از تکرار موضوع گفت‌وگو پیوست‌هایی دارد که نشان از روزنه‌های جدید در باب مذاکره به نمایش گذاشته است. علی باقری می‌گوید مذاکرات احیای برجام با آمریکا در عمان همچنان در جریان است. سرپرست وزارت امور خارجه گفت که مسیر مذاکرات [احیای برجام] رو به جلو است و تلاش داریم تا روی کار آمدن دولت چهاردهم، زمینه‌های مناسبی را برای حرکت جدی در دولت جدید فراهم کنیم. این موضوع در حالی طرح می‌شود زمزمه‌هایی در داخل مبنی بر تغییر در سیاست خارجی ایران و بهبود روابط با کشورهای همسایه نیز به گوش می‌رسد. برخی بر این عقیده‌اند دولت پزشکیان همچون دولت هاشمی رفسنجانی گشایش اقتصادی و سیاسی با کشورهای عربی را نیز در دستور کار دارد، موضوعی که در گام اول می‌تواند ادامه راه دولت سیزدهم بعد از تجدید روابط با عربستان باشد و در گام دوم گستره این روابط را در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی افزایش دهد.
باقری همچنین اعلام کرد که روندی که مذاکرات طی کرده هیچ سایشی با قانون اقدام راهبردی مجلس برای لغو تحریم‌ها نداشته و گفت که وقتی طرف مقابل در مذاکرات خواسته‌هایی را مطرح می‌کرد و می‌گفتیم که خلاف این قانون نمی‌شود عمل کرد، مجبور بود که بپذیرد.
پس از روی کار آمدن دولت سیزدهم مذاکرات رفع تحریم‌ها در پاییز و زمستان ۱۴۰۰ آغاز و پس از انجام مذاکرات و وقفه‌هایی که ایجاد شد، بنا به گفته علی باقری در پاییز و اوایل زمستان ۱۴۰۱ گفت‌وگوها از سر گرفته شد.سخنگوی وزارت امور خارجه ناصر کنعانی دوشنبه ۱۸ تیر با بیان اینکه کانال‌های گفت‌وگوی دیپلماتیک ما به صورت غیرمستقیم با طرف‌های مذاکره کننده از جمله آمریکا برقرار است، گفت که دولت سیزدهم در چارچوب رویکردهای اصولی نظام تلاش‌ها و ابتکارات دیپلماتیک خود را تا این لحظه به کار بسته و تا روزی که مسؤولیت دارد تلا‌ش‌های خود را در چارچوب سازوکارهای تعریف شده، ادامه خواهد داد. باقری همچنین گفت که مسیر پیش‌رو در عرصه مذاکرات رفع تحریم، رو به جلو است و تلاش داریم در مقطع باقی مانده تا روی کار آمدن دولت چهاردهم بتوانیم زمینه‌های مناسبی را برای حرکت جدی در دولت جدید فراهم کنیم.