در گذشته، اقتصاددانان معمولا بحرانها را رویدادهایی مقطعی تلقی میکردند که پس از مدتی، اقتصاد به مسیر عادی خود بازمیگشت. اما آنچه امروز صندوق بینالمللی پول درباره آن هشدار میدهد، ظهور شرایطی متفاوت است؛ جهانی که در آن شوکها پشت سر هم رخ میدهند و فرصت بازسازی کامل میان دو بحران از بین رفته است.
*پایان عصر ثبات اقتصادی
برای دههها، جهانی شدن اقتصاد به افزایش تجارت، کاهش هزینه تولید و رشد سرمایهگذاری بینالمللی منجر شد. بسیاری از کشورها تصور میکردند زنجیرههای تامین جهانی به اندازه کافی انعطافپذیر هستند که هر اختلالی را مدیریت کنند. اما کرونا نشان داد که وابستگی بیش از حد به چند مرکز تولید جهانی میتواند اقتصادها را به شدت آسیبپذیر کند.
پس از آن، جنگ اوکراین بحران انرژی و مواد غذایی را به وجود آورد. افزایش تنشهای ژئوپلیتیک نیز روندی را آغاز کرد که برخی اقتصاددانان از آن با عنوان «جهانیزدایی تدریجی» یاد میکنند؛ روندی که در آن کشورها بیش از گذشته به امنیت اقتصادی، تولید داخلی و کاهش وابستگی به رقبای ژئوپلیتیک خود اهمیت میدهند.
در چنین فضایی، هزینههای تولید افزایش یافته، تجارت جهانی با محدودیتهای بیشتری مواجه شده و چشمانداز رشد اقتصادی جهان تضعیف شده است.
*اقتصاد جهانی زیر سایه نااطمینانی
یکی از مهمترین پیامهای هشدار صندوق بینالمللی پول، افزایش سطح نااطمینانی در اقتصاد جهانی است. سرمایهگذاران، شرکتها و حتی دولتها زمانی میتوانند برنامهریزی بلندمدت انجام دهند که تصویری نسبتا روشن از آینده داشته باشند. اما وقتی احتمال وقوع بحرانهای جدید در حوزه انرژی، تجارت، فناوری یا امنیت وجود داشته باشد، تصمیمگیری دشوارتر میشود.در چنین شرایطی، سرمایهگذاریهای بلندمدت کاهش مییابد، رشد اقتصادی کندتر میشود و بازارهای مالی با نوسانات بیشتری مواجه خواهند شد. به همین دلیل است که بسیاری از نهادهای بینالمللی در سالهای اخیر به جای تمرکز صرف بر رشد اقتصادی، بر مفهوم «تابآوری اقتصادی» تاکید میکنند.تابآوری به معنای توانایی اقتصادها برای تحمل شوکها و بازگشت سریع به مسیر رشد است؛ مفهومی که احتمالا در دهه آینده به اندازه رشد اقتصادی اهمیت خواهد داشت.
*هوش مصنوعی؛ فرصت یا بحران جدید؟
در کنار بحرانهای سنتی، صندوق بینالمللی پول نسبت به پیامدهای گسترش هوش مصنوعی نیز هشدار میدهد. تجربه جهانی شدن نشان داد که اگرچه رشد اقتصادی افزایش یافت، اما منافع آن به طور یکسان میان همه گروههای اجتماعی توزیع نشد و در بسیاری از کشورها شکاف درآمدی عمیقتر شد.
اکنون نگرانی مشابهی درباره هوش مصنوعی وجود دارد. این فناوری میتواند بهرهوری اقتصاد جهانی را به شکل قابل توجهی افزایش دهد، اما همزمان برخی مشاغل را حذف و بازار کار را دستخوش تغییرات گسترده کند.
اگر دولتها نتوانند نظامهای آموزشی، مهارتی و حمایتی خود را با این تحولات هماهنگ کنند، احتمال افزایش نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی وجود خواهد داشت؛ موضوعی که صندوق بینالمللی پول آن را یکی از مهمترین چالشهای دهه آینده میداند.
*کشورها چگونه باید خود را آماده کنند؟
پیام اصلی صندوق بینالمللی پول این است که دولتها دیگر نمیتوانند بر فرض بازگشت سریع جهان به شرایط عادی تکیه کنند. اقتصادهای موفق آینده، اقتصادهایی خواهند بود که بتوانند در برابر شوکهای پیدرپی مقاومت کنند.
تنوعبخشی به منابع انرژی، کاهش وابستگی به زنجیرههای تامین محدود، تقویت ذخایر راهبردی، اصلاح ساختارهای مالی، سرمایهگذاری در فناوریهای نوین و افزایش مهارت نیروی کار از جمله اقداماتی است که میتواند تابآوری اقتصادها را افزایش دهد.
همچنین همکاریهای بینالمللی که در سالهای اخیر تحت تأثیر رقابتهای ژئوپلیتیک تضعیف شدهاند، همچنان برای مدیریت بحرانهای جهانی ضروری هستند. تجربه کرونا نشان داد که بحرانهای بزرگ مرز نمیشناسند و هیچ کشوری به تنهایی قادر به مقابله با همه پیامدهای آنها نیست.
*هشدار درباره آیندهای که آغاز شده است
سخنان مدیرکل صندوق بینالمللی پول بیش از آنکه پیشبینی یک بحران جدید باشد، توصیف واقعیتی است که اقتصاد جهانی هماکنون در آن زندگی میکند. جهان وارد دورهای شده که در آن جنگها، بحرانهای اقلیمی، تحولات فناورانه، تنشهای تجاری و شوکهای مالی میتوانند با فاصله زمانی کوتاه بر اقتصادها اثر بگذارند.
در چنین شرایطی، مهمترین مزیت کشورها نه اندازه اقتصاد آنها، بلکه میزان آمادگیشان برای مواجهه با بحرانهای غیرمنتظره خواهد بود. اقتصاد جهانی دیگر در جستوجوی رشد نیست؛ بلکه بیش از هر زمان دیگری به دنبال بقا، انعطافپذیری و تابآوری است.
