تجربه این جنگ، بار دیگر نشان داد که اقتصاد مقاومتی بدون مردم، در بهترین حالت، یک تئوری است. مردم، بیآنکه فراخوانی رسمی داده شود، به صورت خودجوش و آگاهانه وارد صحنه شدند؛ از خرید حسابشده و پرهیز از احتکار خانگی گرفته تا مشارکت در تأمین کالاها و خدمات اولیه برای مناطق آسیبدیده. آنها نقش خود را بهعنوان کنشگرانی موثر در خط مقدم نبرد اقتصادی ایفا کردند. در شرایطی که زیرساختهای انرژی و حملونقل تهدید میشد، رفتار مصرفی مردم تغییر کرد؛ گرایش به صرفهجویی، کاهش مصرفگرایی و ترجیح کالای ایرانی بر نمونههای خارجی، تنها بخشی از تغییرات رفتاری جامعه بود که به تثبیت بازار در روزهای پر التهاب کمک کرد. این اتفاق نه در نتیجه بخشنامه یا اجبار، بلکه در نتیجه یک بلوغ اجتماعی و آگاهی عمومی رخ داد که میتوان آن را دستاوردی نادیدهگرفتهشده در معادلات رسمی دانست.
اگرچه رفتار مردم در روزهای بحرانی تحسینبرانگیز بود، اما پرسش بزرگتر از اکنون آغاز میشود. آیا این سرمایه اجتماعی در مسیر بازسازی اقتصاد پس از جنگ هم به کار گرفته خواهد شد؟ و آیا نهادهای تصمیمگیر، آمادگی لازم برای سازماندهی این مشارکت را دارند؟
بسیاری از راهکارهای پیشنهادی برای نهادینهسازی اقتصاد مقاومتی، اکنون در دسترس هستند، توسعه تعاونیهای مردمی، سرمایهگذاری خرد در واحدهای کوچک و متوسط، استفاده از ظرفیتهای بومی در طرحهای اشتغالزایی و حمایت هدفمند از تولیدات داخلی. اما هیچکدام از این مسیرها بدون ساختار حمایتی مناسب و مشوقهای کارآمد، به ثمر نخواهد نشست. مشارکت مردمی نیاز به بستر دارد؛ نیاز به اعتمادسازی، شفافیت و کاهش موانع اداری و مالی.
فرصت بازسازی اقتصاد، نه فقط فرصتی برای ترمیم آسیبها، بلکه مجالی برای بازتعریف رابطه دولت و ملت در حوزه اقتصاد است. اگر در شرایط اضطراری، این مردم بودند که با همیاری، تعهد و رفتار مسئولانه، بار اصلی پایداری اقتصاد را بر دوش کشیدند، اکنون شایسته است که در فرآیند تصمیمسازی و بهرهمندی نیز شریک واقعی باشند.
در نهایت، تجربه جنگ اخیر را باید به مثابه یک آزمون اجتماعی و اقتصادی تحلیل کرد؛ آزمونی که نشان داد تابآوری نه از جنس منابع، بلکه از جنس مشارکت است. اگر این واقعیت در سیاستگذاریهای آینده جدی گرفته شود، میتوان امیدوار بود که اقتصاد مقاومتی از شعار به عرصه عمل قدم بگذارد. در غیر این صورت، با فروکش کردن بحران، سرمایهای گرانسنگ بهنام «اعتماد عمومی» از کف خواهد رفت.
جعفررضایی-مدیرمسئول
