توسعه نه صرفاً فرآیندی اقتصادی، بلکه پدیدهای اجتماعی-فرهنگی است. هیچ سیاست موفقی بدون مشارکت فعال مردم، باور عمومی به تغییر و سرمایه اجتماعی شکلگرفته بر پایه اعتماد امکانپذیر نیست. جوامعی که مردم آن خود را بازیگر توسعه میدانند، نه تماشاگر آن، در فرآیند اصلاحات اقتصادی با انعطاف و همراهی بیشتری مشارکت میکنند.
از نگاه اقتصاد نهادی، نهادهایی چون دولت، قانون، بازار یا بانک، تنها زمانی کارآمدند که در تعامل با مردم شکل گرفته باشند، نه در تقابل با آنها. نهادها زمانی موفقند که «مردم» آنها را درونی کنند. در غیاب این پیوند اجتماعی، حتی پیشرفتهترین سیاستهای مالی و صنعتی نیز بیاثر یا ناکارآمد خواهند بود.
مسئله دوم، تولید است. کشورهایی که در مسیر توسعه گام برداشتهاند، تقریباً بدون استثنا یک مرحله صنعتیسازی و تمرکز بر تولید داخلی (با رویکرد صادراتمحور یا جایگزینی واردات) را تجربه کردهاند. تولید، محل تلاقی سرمایه، دانش، اشتغال و نوآوری است. بدون تولید، منابع مالی به واردات، مصرف یا سوداگری منحرف میشوند و رشد اقتصادی به پدیدهای شکننده بدل خواهد شد.
اقتصادهای متکی بر خامفروشی، رانتهای طبیعی یا منابع مالی خارجی، نهتنها در برابر شوکهای بیرونی آسیبپذیرند، بلکه درونزایی و خوداتکایی خود را نیز از دست میدهند. بهعبارتدیگر، اقتصاد بدون تولید، کشوری بدون آینده است.
رابطه مردم و تولید رابطهای دوسویه است: تولید زمانی پایدار و رقابتی خواهد شد که از حمایت مردمی، نیروی کار ماهر، فرهنگ کارآفرینی و مصرف هوشمندانه برخوردار باشد. از سوی دیگر، مردم نیز زمانی به رفاه پایدار دست مییابند که شغل، درآمد و فرصت را در دل نظام تولیدی جستوجو کنند، نه در توزیع رانت، سوداگری یا اقتصاد غیرمولد.
فرهنگ عمومی نیز نقش مهمی در این میان دارد. فرهنگ مصرفزدگی، فرار از کار، سودآوری نامولد، یا بیاعتمادی به تولید ملی، همه عواملی هستند که ظرفیت تولید را تضعیف میکنند. توسعهای که نتواند فرهنگ تولیدمحور و مردمپایه ایجاد کند، در نهایت شکست خواهد خورد.
برای توسعه، بیش از آنکه نیازمند تزریق منابع یا نسخههای وارداتی باشیم، باید به مردم و تولید بازگردیم. توسعه، نه با پول که با مردمیکردن اقتصاد و مولد ساختن جامعه ممکن میشود. برای این تحول، باید هم نهادهای سیاستگذار و هم نخبگان فکری، تصویر جدیدی از توسعه بسازند؛ توسعهای که نه در سالنهای همایش و اسناد راهبردی، بلکه در کارخانهها، کارگاهها، خانهها و ذهن مردم شکل میگیرد.
حمیدمیرزایی نژاد-صاحب امتیاز
