برای ادامه فعالیت قانونی، بسیاری از بنگاههای تولیدی و بازرگانی ناگزیرند با دهها سامانه جداگانه تعامل داشته باشند؛ سامانههایی که هر یک به ظاهر مأموریتی مشخص دارند، اما در عمل به زنجیرهای از مراحل تکراری، بارگذاریهای متعدد و پیگیریهای فرسایشی تبدیل شدهاند.
تجربه میدانی نشان میدهد هر ورود به این سامانهها با تغییرات ناگهانی، خطاهای فنی یا تفسیرهای متناقض همراه است، مسائلی که هزینه و زمان تجارت را افزایش داده و ریسک فعالیت اقتصادی را غیرقابل پیشبینی کرده است. صادرکنندگان که انتظار داشتند با دیجیتالی شدن مسیر کارها سریعتر و قابلردگیری شود، اکنون برای ثبت یک عملیات ساده باید دادهها را در چند سامانه جداگانه بارگذاری کنند، فرآیندی که نه تنها کارآمد نیست، بلکه باعث اتلاف منابع و کاهش انگیزه فعالیت اقتصادی شده است.
ریشه این مشکل در فقدان یک معماری واحد برای مدیریت دادهها و طراحی ناکامل سامانههاست. به جای بازمهندسی ساختارها و ایجاد یکپارچگی، راهاندازی سامانههای متعدد به عنوان نشانهای از مدرنسازی تلقی شد، در حالی که بسیاری از این سامانهها حتی زیرساختهای اولیه لازم برای کارکرد مؤثر را نداشتند. نتیجه آن شد که بوروکراسی کاغذی حذف نشد؛ بلکه دیجیتالی شد و مسیر فعالیت اقتصادی را پیچیدهتر کرد.
قوانین و سیاستهای موجود، از جمله قانون بهبود محیط کسبوکار و مصوبات شورای گفتوگو، اگرچه ظرفیت کاهش پیچیدگی را دارند، اما در نبود ضمانت اجرایی و هماهنگی نهادی، توان عملیاتی خود را از دست دادهاند. این تجربه نشان میدهد که حتی وقتی راهکارها شناخته شدهاند، ابزار لازم برای اجرای مؤثر آنها فراهم نیست.
برای عبور از این وضعیت، ضروری است تمرکز از افزودن سامانههای جدید به یکپارچهسازی سامانههای موجود تغییر یابد. ایجاد یک پنجره واحد واقعی که تمام فرایندهای تجاری، گمرکی، مالیاتی و بیمهای را در خود ادغام کند، میتواند بار اداری تجارت را به طور چشمگیری کاهش دهد. اما تنها زیرساختهای فناوری کافی نیست؛ مقررات باید ساده شوند، نقش تشکلهای اقتصادی تقویت شود، نظارت مستمر بر عملکرد سامانهها برقرار گردد و تجربه کشورهای موفق نشان میدهد بدون این موارد، یکپارچگی به معنای واقعی دستیافتنی نیست.
فعالان اقتصادی امروز پرسشی اساسی دارند: آیا مسیر تجارت نسبت به یک دهه قبل آسانتر شده است؟ پاسخ اغلب منفی است. سامانههایی که قرار بود گرهگشا باشند، بدون یک پارادایم واحد حکمرانی داده، خود به گره تبدیل شدهاند. تا زمانی که ساماندهی و یکپارچهسازی سامانهها در دستور کار قرار نگیرد، نه صادرکننده و واردکننده از مزایای تجارت الکترونیک بهره خواهند برد و نه اقتصاد ایران از فرصتهای زنجیره ارزش جهانی بهرهمند خواهد شد.
حمیدمیرزایی نژاد-صاحب امتیاز
