در آخرین گزارش مرکز پژوهشهای مجلس که روند تعطیلی واحدهای تولیدی از نیمه دوم دهه ۹۰ بررسی شده، آمارها بیانگر ارتباط مشکلات ارزی و نقدینگی است. آنچه که در این گزارش تحت عنوان تامین نقدینگی مطرح میشود اسباب تعطیلی ۵۳ درصد از واحدهای صنعتی ذکر شده است، موضوعی که در قالب تامین ارز و مشکلات تولید نیز طرح میشود. فعالان اقتصادی میگویند در کشوری که تراز تجاری مثبت ۲۰ میلیارد دلار دارد، این مشکل نه کمبود ارز بلکه پیچیدگی سیاست تخصیص آن است. تولیدکنندگان برای تأمین مواد اولیه و تجهیزات خود ناچار به مراجعه به بازار آزاد ارز میشوند؛ بازاری که هزینه تولید را به شدت بالا برده و ریسک فعالیت اقتصادی را افزایش می دهد.
علاوه بر مشکلات ارزی، کاهش تقاضا و انباشت موجودی انبار، بی انگیزگی نیروی کار با دستمزدهای پایین و خاموشی های گاه و بیگاه، ظرفیت تولید را کاهش داده و بلاتکلیفی در بازار ایجاد کرده است. صف های طولانی تخصیص ارز از ۱۵۰ روز گذشته و حتی در مواردی تا هشت ماه طول می کشد. این تاخیر باعث شده تولیدکنندگان نتوانند برنامه ریزی منطقی برای تولید، صادرات و سرمایه گذاری داشته باشند و هزینه های انباشته به زیان های سنگین تبدیل شود.
چند نرخی بودن ارز و سیاست های محدودکننده بانک مرکزی از مهمترین عوامل این بحران است. اختلاف نرخ ارز، تقاضا برای ارز دولتی را افزایش داده و فرایند تخصیص ارز را کند کرده است. در حالی که مرکز مبادله ارز با هدف کاهش فاصله نرخ ها راه اندازی شد، کارشناسان هشدار می دهند که بدون شفافیت و معاملات بر پایه یک نرخ واقعی، این اقدام تنها رانت و پیچیدگیهای جدید ایجاد خواهد کرد.
این در شرایطی است که اصلاح نظام تخصیص ارز و یکسان سازی نرخ ها کلید رفع بحران تولید است. انتقال تشخیص نیاز ارزی به تشکل های صنعتی می تواند صف ها را کوتاه کرده و امکان برنامه ریزی دقیق تولید و صادرات را فراهم کند. در غیر این صورت، پیامدهای طولانی مدت مانند تعطیلی واحدها، افزایش هزینه تمام شده کالا، کاهش اشتغال و افت رقابت پذیری تولیدات داخلی در بازارهای جهانی ادامه خواهد یافت.
برای عبور از این بحران، دولت باید سیاست ارزی را با نیاز واقعی تولیدکنندگان هماهنگ کند و فرآیند تخصیص ارز را ساده، شفاف و مبتنی بر واقعیت اقتصادی سازد. تنها در این شرایط است که تولید داخلی می تواند نفس بکشد، سرمایه گذاری افزایش یابد و ظرفیت واقعی اقتصاد کشور فعال شود.
حمید میرزایی نژاد – صاحب امتیاز
