بانک مرکزی که باید نگهبان ارزش پول ملی باشد، در ساختار قدرت اقتصادی ایران بیشتر به خزانهدار دولت شباهت دارد تا تنظیمگر پولی. اختیار چاپ پول دارد، اما اختیار نه گفتن به دولت را ندارد. در حالیکه در اغلب کشورهای دنیا بانک مرکزی مستقل از قوه مجریه عمل میکند، در ایران قدرت اقتصادی میان وزارت اقتصاد، سازمان برنامه و بودجه و سایر نهادها تقسیم شده است. نتیجه، تضعیف نهادی است که باید لنگر تورم را در کف نگه دارد، اما خودش به بخشی از موج تبدیل شده است.
ریشه اصلی تورم نه در رفتار بازار، بلکه در ناترازی مالی دولت است. وقتی دولت خرج میکند بیش از آنچه درمیآورد، کسری بودجه خود را از جیب بانکها جبران میکند. این بدهی پنهان با ضریب خلق پول در شبکه بانکی تکثیر میشود و در نهایت، تورم به سفره مردم میرسد. تا زمانی که بودجه کشور بر پایه درآمدهای ناپایدار و هزینههای غیرقابل کنترل بنا شده باشد، تورم مهار نمیشود، بلکه فقط لباس تازهای میپوشد.
در جهان، بانکهای مرکزی دو ابزار مؤثر برای کنترل تورم دارند: هدایت اعتباری و عملیات بازار باز. در اولی، بانک مرکزی جریان خلق پول را به سمت بخشهای مولد هدایت میکند تا نقدینگی به تولید و اشتغال تبدیل شود نه به سوداگری. در دومی، با خرید و فروش اوراق، نقدینگی را تنظیم و نرخ بهره را کنترل میکند. هر دو ابزار در ایران یا وجود ندارند یا در حد آزمون و خطا باقی ماندهاند. ما بیشتر تماشاگر بازار هستیم تا تنظیمگر آن.
پیشبینی تورم ۵۰ درصدی برای سال آینده، نه بدبینی بانک جهانی، بلکه هشدار ساختار اقتصادی ما به خود ما است. تورم در ایران نه ناشی از حادثه، بلکه حاصل تکرار عادتهای بودجهای است. عادت به خرج بیضابطه، عادت به خلق پول برای پوشش ناتوانی مالی، و عادت به موکول کردن اصلاحات به «سال بعد».
امروز اقتصاد ایران به چیزی بیش از سیاستهای پولی نیاز دارد؛ به بسته مالی اضطراری که بتواند میان رشد اقتصادی و مهار تورم تعادل ایجاد کند. چنین بستهای باید با صراحت به سراغ منبع ناترازی برود؛ بودجه دولت. بدون اصلاح فوری در نظام درآمدی، مالیاتی و هزینهای، هیچ سیاست پولی قادر به کنترل تورم نخواهد بود.
تورم ایران دیگر نه عددی در گزارش بانک مرکزی است، نه منحنیای در صفحه نمودارها. این تورم، بازتاب حکمرانی اقتصادی ماست؛ حکمرانی و مدیریتی که فرمانده مشخصی در نبرد با تورم ندارد. تا زمانی که بانک مرکزی قدرت تصمیمگیری واقعی نداشته باشد و دولت همچنان بیمحابا خرج کند، هر بسته ضدتورمی فقط یک مسکن موقت خواهد بود و تب دوباره بالا میرود.
http://تورم بیمهار؛ سیاستهای بدون فرمانده-مرتضی برکاتی-روزنامه نگار
مرتضی برکاتی-روزنامه نگار
